Öngö­rü­den önce geri alı­na­bi­lir­lik

Bilinmeyen bir gelecekle başa çıkmanın iki yolu vardır. Birincisi, geleceği öngörmek ve sistemi bu öngörüye göre biçimlendirmektir. İkincisi, geleceği öngörmemek ve sistemi, gelecek geldiğinde uyarlanabilecek şekilde inşa etmektir. Birincisi caziptir, çünkü ileri görüşlülük gibi hissettirir. İkincisi üstündür, çünkü haklı çıkmış olmaya bağlı değildir.

Bu belge tek bir tutumu savunur ve her şeyi ondan türetir: Öngörünün yerini geri alınabilirlik almalıdır. Hangi gereksinimlerin geleceğini bilemezsiniz; bu yüzden bunlara bahse girmemeli, değişikliğin ucuz kalmasını sağlamalısınız. Bu, planlamayı reddetmek değil, farklı bir planlama biçimidir: tahmin edilmiş bir gelecek için değil, her geleceği kaldırabilme yetkinliği için planlamak. Bilinçli olarak framework'ten bağımsız tutulmuştur; bu tutum her teknolojiden bağımsız olarak geçerlidir.

1. Öngörü neden başarısız olur

Yazılım mimarisinde öngörü, sistemi belirli bir beklenen geleceğe göre optimize etmek demektir: şu yük, bu entegrasyonlar, şu büyüme, bu gereksinimler. Sorun, kötü öngörüde bulunulması değil, yaşayan bir sistemin geleceğinin ilkesel olarak öngörülemez olmasıdır. Gereksinimler kullanım sırasında, değişen bir dünyadan doğar ve bunların belirleyici olanlarını inşa sırasında kimse bilmez.

Yine de belirli bir geleceğe göre inşa eden kişi, sistemini diğer her geleceğe karşı kırılgan hâle getirir. Yapının derinliklerine yerleştirilen her varsayım bir bahistir. Bahis tutarsa zaman kazanılmıştır; tutmazsa gerçek ihtiyacın önünde duran ve tam da derinde olduğu için değiştirilmesi pahalı bir yapı inşa edilmiştir. Öngörü, bugünkü küçük ve kesin bir kazancı, yarının büyük ve belirsiz bir riskiyle takas eder.

Ödünleşim. Öngörüden vazgeçmek, ileri görüşlülüğün rahat görüntüsünü bırakıp daha fazla açıklıkla yaşamak demektir; bu daha az kararlıymış gibi hissettirir.

Maliyet. Bilinmeyen bir geleceğe açık olmak, o an için tam olarak beklenen geleceğe uyan bir yapıdan daha fazla düşünce gerektiren, daha genel ve daha ölçülü yapılar ister.

Ne zaman farklı karar veririz. Geleceğin gerçekten belli olduğu yerde (yasal bir zorunluluk, sözleşmeyle sabitlenmiş bir hacim, değişmeyecek bir arayüz) bu bir öngörü değil, bir olgudur ve ona sağlam biçimde dayanılabilir.

2. Bir alternatif olarak geri alınabilirlik

Öngörünün alternatifi plansızlık değil, geri alınabilirliktir: Kararlar, yanlış oldukları ortaya çıktığında geri alınabilecek şekilde verilir. Hangi geleceğin geleceğini tahmin etmek yerine, hiçbir geleceğin pahalıya mal olmamasını sağlarsınız. Böylece iyi mimarinin ölçütü “doğru mu öngördük?” sorusundan “kendimizi düzeltmek ne kadar pahalı?” sorusuna kayar.

Bu, hiçbir öngörünün sunamayacağı daha derin bir güvencedir. Doğru bir öngörü yalnızca isabet ettirdiği o tek gelecekte işe yarar; geri alınabilirlik ise her gelecekte işe yarar. Başlangıçta az şey bilmenize karşı bir sigortadır ve başlangıçta her zaman az şey bilinir. Kararları geri alınabilir kalan bir sistem, bu yüzden başarısız olmadan yanılabilir.

Şema: Öngörü bir dalı seçer ve onun üzerine inşa eder. Geri alınabilirlik ise her dala ulaşılabilir kalacak şekilde inşa eder; hangisinin geleceğini bilmesi gerekmez.

Ödünleşim. Geri alınabilirlik, uyarlanabilirliği ek yapı karşılığında satın alır: yalnızca seçim hakkını korumak için eklenen sınırlar ve bağlantı noktaları.

Maliyet. Bu sigorta bedava değildir: Bazı bağlantı noktalarına hiç ihtiyaç duyulmaz ve karşılığını vermeyen bir esneklik için ödeme yapılmış olur.

Ne zaman farklı karar veririz. Bir karar yüksek bir kesinlikle doğruysa ve geri alınması son derece düşük bir ihtimalse, sigorta eklenmez; hiç gerçekleşmeyecek bir duruma karşı eklenen bir bağlantı noktası kendi başına yalnızca karmaşıklıktır.

3. İki tür karar

Kararlar geri alınabilirliklerine göre ayırt edildiği anda geri alınabilirlik yönetilebilir hâle gelir. Bazıları iki yönde de geçilebilen kapılardır; yanlış verildiklerinde geri dönülür ve hata ucuza mal olmuştur. Diğerleri ise arkanızdan kapanan kapılardır; bir kez geçildiğinde kolay bir dönüş yolu yoktur ve hata pahalıdır. Neredeyse her karar bu iki türden birine atanabilir ve bu atama, kararın nasıl ele alınacağını belirler.

Sık yapılan hata, ikisine aynı şekilde davranmaktır: geri alınabilir kararı da geri alınamaz olan kadar uzun süre tartışmak ya da geri alınamaz kararı da geri alınabilir olan kadar hızlı vermek. İkisi de yanlıştır. Geri alınabilir kararlar hızlı verilmelidir, çünkü hataları hiçbir şeye mal olmaz ve tereddüt yalnızca zaman kaybettirir. Geri alınamaz kararlar ise yavaş verilmelidir, çünkü hataları her şeye mal olur ve özen karşılığını verir. Ustalık her zaman temkinli olmakta değil, temkini önemli olduğu yerde kullanmaktadır.

Ödünleşim. Kararları geri alınabilirliklerine göre sınıflandırmak, her karardan önce kısa bir değerlendirme anına mal olur; karşılığında özen ve hız doğru dağıtılır.

Maliyet. Sınıflandırma her zaman net değildir; bazı kararlar geri alınabilir görünür ama değildir ve bu ancak dikkatlice bakıldığında fark edilir.

Ne zaman farklı karar veririz. Açıkça küçük ve bariz biçimde geri alınabilir kararlarda sınıflandırmayla vakit kaybedilmez, karar hızlıca verilir; emek, geri alınabilirliği belirsiz ya da etkisi büyük olan az sayıdaki karar içindir.

4. Hangi kararlar yavaşlatılmalı

Bu ayrımdan hız için basit bir kural çıkar. Az sayıdaki geri alınamaz ve sonuçları ağır kararlar bilinçli olarak yavaşlatılır: Alternatifler incelenir, daha fazla bilgi toplanır, karar sorumlu biçimde ertelenebilecek en son ana bırakılır ve neden böyle karar verildiği kayda geçirilir. Geri kalan her şey, yani çok sayıdaki geri alınabilir karar, hızlıca verilir ve daha fazla şey öğrenildiğinde uyarlanır.

Şema: Aynı soru (geri alınabilir mi?) hızı ve özeni dağıtır. Geri alınabilir olan hızla akar, geri alınamaz olan bilinçli olarak frenlenir.

Bu kuralın değeri, özeni idareli kullanmasındadır. Her karara aynı titizlikle yaklaşan bir ekip, titizliğini önemsiz şeylere harcar ve belirleyici olanlar için geriye bir şey kalmaz. Buna karşılık tek bir geri alınamaz kararı fark edip ona tüm dikkatini veren, bu arada yüz geri alınabilir kararı hızlıca veren kişi, ikisini birden başarır: hem hızlı hem de özenli olur.

Ödünleşim. Kararların çoğunu hızlı vermek, her birini önceden kusursuz hâle getirmek yerine çok sayıda küçük düzeltmeyle yaşamak demektir; bu daha az düzenli görünür ama daha ucuzdur.

Maliyet. Kural, sonuçları ağır her bağlanmada bunun gerçekte ne kadar geri alınabilir olduğunu dürüstçe değerlendirmeyi gerektirir; başkasına devredilemeyecek bir muhakeme işidir bu.

Ne zaman farklı karar veririz. Neredeyse her şeyin geri alınabilir olduğu bir ortamda (genç ve küçük bir sistemde) yavaşlatma neredeyse tamamen ortadan kalkar; kural değerini ancak geri alınamaz kararların gerçek hâle geldiği yerde gösterir.

5. Tasarımda geri alınabilirlik

Geri alınabilirlik yalnızca bir tutum değil, somut olarak oluşturulan bir tasarım özelliğidir. En etkili araç sınırlardır: Bir parça net bir sınırın arkasında duruyorsa, geri kalanına dokunmadan değişebilir ve gerektiğinde bütünü sarsmadan değiştirilebilir. Bir sınırın arkasına yerleştirilen karar, küresel bir karar olmaktan çıkıp yerel bir karara, dolayısıyla pahalı bir karar olmaktan çıkıp ucuz bir karara dönüşür.

İkinci araç ailesi, değişikliğin kendisini ucuzlatır: mevcut olanı yeniden inşa etmek yerine ekleyerek büyümek, böylece yeni olan eskiye zarar vermeden eklenir; eskiyi ve yeniyi bir süre yan yana işletmek, böylece geçiş yapılabilir ve geri dönülebilir; sonuçları ağır bir bağlanmayı değiştirilebilir bir katmanın arkasına gizlemek, böylece seçim daha sonra hâlâ açık kalır. Bir veritabanını küçük ve geri alınabilir adımlarla taşıyan disiplin, en saf hâliyle geri alınabilirliktir; üstelik akla gelebilecek en riskli değişikliğe uygulanmış hâliyle.

Tasarımda geri alınabilirliğin son unsuru zamanlamadır: sorumlu biçimde ertelenebilecek en son an. İlerlemeyi engellemeden ertelenebilecek geri alınamaz bir bağlanma ertelenir; kararsızlıktan değil, kazanılan her gün kararı daha iyi kılacak bilgi getirdiği için. Ustalık, ertelemenin karar vermekten daha pahalı hâle geleceği noktayı fark etmektedir: O noktaya kadar açıklık bir kazançtır, sonrasında bir tıkanıklığa dönüşür. Bu noktayı yakalayan kişi, zamanında elde edilebilecek en fazla bilgiyle karar verir.

Ödünleşim. Sınırlar ve bağlantı noktaları tasarımda ek yapıya ve biraz zahmete mal olur; karşılığında sonraki bir değişiklik yerel ve ucuz kalır.

Maliyet. Çekilen her sınır, kendi başına anlaşılması, işletilmesi ve bakımı yapılması gereken bir şeydir; fazla sınır, bir sistemi kaçınılmak istenen katılık kadar ağırlaştırır.

Ne zaman farklı karar veririz. Bir parçanın kesinlikle hiçbir zaman değiştirilmeyeceği ya da izole biçimde değiştirilmeyeceği yerde etrafına sınır çekilmez; gelecekte faydası olmayan bir bağlantı noktası yalnızca emektir.

6. Geri alınabilirliğin maliyeti

Geri alınabilirlik üzerine dürüst bir belge, bedelini de faydası kadar açıkça belirtmelidir; çünkü geri alınabilirlik abartılabilir ve o zaman tam da önlemesi gereken yüke dönüşür. Her sınır, her değiştirilebilir katman, açık tutulan her seçenek bir bedel taşır: yapı, anlaşılabilirlik ve birinin bakımını yapması gereken kod olarak. Akla gelebilecek her değişikliğe karşı donanmış bir sistem öylesine karmaşıktır ki bugünkü görevi bile bundan zarar görür.

Burada geri alınabilirlik, kendi çarpık hâli olan erken esneklikle temas eder. Hiç gerçekleşmeyecek bir duruma karşı eklenen bir bağlantı noktası sigorta değil, israf edilmiş karmaşıklıktır; erken soyutlamayla aynı tuzak, yalnızca adı farklı. Bu nedenle ustalık her şeyi geri alınabilir yapmakta değil, geri alınabilirliği bedeline değen az sayıdaki kararı fark etmekte ve geri kalanını bilinçli olarak sabitlemektedir. Geri alınabilirlik “mümkün olduğu kadar” değil, “gerektiği kadar”dır.

Sağlıklı geri alınabilirlik ile çarpık hâli arasındaki sınır tek bir sorudan geçer: Kendinizi sigortaladığınız değişiklik olası mı, yoksa yalnızca akla gelebilir mi? Olası olana karşı inşa etmek önlemdir; yalnızca akla gelebilir olana karşı inşa etmek ise israftır, çünkü her şey akla gelebilir. Her ihtimali sigortalayan, aslında hiçbir şeyi gerçekten sigortalamaz; kaynaklarını hiç gerçekleşmeyecek bir sürü duruma dağıtır. Böylece geri alınabilirlik, karşıtıyla aynı muhakemeyi gerektirir: bedeli hak edecek kadar olası olanı fark etmek ve yalnızca akla gelebilir olana karşı bilinçli olarak hiçbir şey yapmama cesaretini göstermek.

Ödünleşim. Geri alınabilirliği her yerde değil hedefli biçimde inşa etmek, bazı bağlanmaları bilinçli olarak geri alınamaz bırakmak demektir; sadeliği korumak için esneklikten vazgeçilir.

Maliyet. Bu ölçülülük, hangi değişikliğin sigortayı hak edecek kadar olası olduğuna dair bir muhakeme gerektirir ve bu muhakeme yanlış olabilir.

Ne zaman farklı karar veririz. Gelecekteki bir değişikliğin yalnızca mümkün değil, aynı zamanda olası ve pahalı olduğu yerde, bugün fazlalık gibi görünse bile bağlantı noktası inşa edilir; bedeli haklı çıkaran yalnızca ihtimalin varlığı değil, olasılıktır.

7. Öngörü ne zaman yine de doğrudur

Öngörüden önce geri alınabilirlik bir dogma değil, bir tutumdur ve kendi istisnasını bilir. Geleceğin gerçekten belli olduğu yerde, ona dayanarak inşa etmek bir bahis değil, bir olguyla doğru biçimde başa çıkmaktır. Yürürlükte olan yasal bir gereksinim, sözleşmeyle sabitlenmiş bir hacim, değişmeyecek harici bir arayüz: Bu tür sabit noktalara sağlam biçimde dayanılır ve onlara karşı geri alınabilirlik, karşılığı olmayan bir emek olurdu.

Fark, öngörü ile kesinlik arasındadır. Öngörü, bilinmeyen bir şey hakkında bir tahmindir; kesinlik ise belli olan bir şey hakkında bilgidir. Bu belgenin tutumu, kesin olana dayanarak inşa etmeye değil, tahmin edilene bahse girmeye karşıdır. Hata, bir tahmini kesinlik gibi ele almak, yani kendi beklentinizi gelecek sanmaktır. İkisini net biçimde ayıran kişi, nerede sağlam inşa edebileceğini ve nerede açık kalması gerektiğini bilir.

Ödünleşim. Gerçek bir sabit noktaya sağlam biçimde dayanmak, sadeliği bu noktaya bağlanma karşılığında satın alır; nokta gerçekten sabit kaldığı sürece bu iyi bir takastır.

Maliyet. Zorluk fark etmektedir: Bazı şeyler sabit görünür ama değildir ve yanlışlıkla kesin sanılan bir tahmin, tüm bahislerin en pahalısıdır.

Ne zaman farklı karar veririz. Sabit sanılan bir nokta hareketli olduğunu gösterdiği anda (değişebilecek bir yasa, değişen bir iş ortağı) yeniden bir tahmin olarak ele alınır ve geri alınabilir biçimde inşa edilir.

8. Geri alınabilirlik ve karar kayıtları

Bilinçli olarak yavaşlatılan geri alınamaz kararlar özel bir muameleyi hak eder: Kayda geçirilirler. Kısa bir kayıt (ne kararlaştırıldı, hangi varsayımlar geçerliydi, hangi alternatifler incelendi ve neden böyle karar verildi) bürokrasi değil, bir kararı daha sonra temiz biçimde revize edebilmenin ön koşuludur. Bir bağlanmanın neye dayandığını bilmeyen, onu gönül rahatlığıyla geri alamaz; yalnızca tahmin yürütebilir.

Böylece geri alınabilirlikle çember kapanır. Geri alınamaz bir karar bile, daha sonraki bir ekip onun neye dayandığını ve hangi koşulda yeniden alınması gerektiğini anladığında bir ölçüde geri alınabilir hâle gelir. Kayıt, kararın bağlı olduğu varsayımı görünür kılar ve bu varsayım çöktüğünde yeniden karar verme zamanının geldiği bilinir. Böylece geri alınabilirlik yalnızca kodda değil, sistemin hafızasında da yaşar.

Ödünleşim. Kararları kayda geçirmek o an zamana, zaman içinde ise disipline mal olur; karşılığında sonraki bir düzeltme neyin üzerine kurulduğunu bilir.

Maliyet. Kimsenin bakımını yapmadığı ya da okumadığı bir kayıt boşa harcanmış emektir; değer, yalnızca revizyon sırasında gerçekten başvurulduğunda ortaya çıkar.

Ne zaman farklı karar veririz. Geri alınabilir gündelik kararlar kayda geçirilmez; kayıt, ileride revize edilmesi akla gelebilecek az sayıdaki geri alınamaz ve sonuçları ağır bağlanmalar içindir.

9. Tipik hatalar

Bu tutumun başarısız olduğu tekrar eden örüntüler; neredeyse hepsi bir tahmini kesinlik gibi ele almanın farklı biçimleridir:

• Sistemi beklenen bir geleceğe göre optimize etmek ve diğer her geleceğe karşı kırılgan hâle getirmek.
• Gelecek gereksinimlere dair bir tahmini olgu sanmak ve onu yapının derinliklerine yerleştirmek.
• Hatası hiçbir şeye mal olmayan geri alınabilir kararları uzun uzun tartışmak; yanlış yerde gösterilen özen.
• Geri alınamaz kararları, o an ilerleme gibi göründükleri için hızlı ve gelişigüzel vermek.
• Geri alınabilirliği abartmak ve akla gelebilecek her değişikliğe karşı bir bağlantı noktası inşa etmek; ta ki sistem kendi esnekliği altında boğulana kadar.
• Bir kararın geri alınabilirliğini yanlış değerlendirmek; geri alınamayacak bir şeyi geri alınabilir sanmak.
• Varsayımı ve gerekçeyi kayda geçirmeden geri alınamaz kararlar vermek; böylece sonraki bir revizyon karanlıkta el yordamıyla ilerler.
• Hareketli bir noktayı sabit nokta sanmak ve ona sağlam biçimde dayanarak inşa etmek.

10. Karar kontrol listesi

Sonuçları ağır her bağlanmadan önce sırasıyla netleştirilmesi gerekenler:

• Öngörü mü, kesinlik mi? Belli olan bir şeye mi dayanıyorum, yoksa gelecek hakkında bir tahmine mi bahse giriyorum?
• Geri alınabilir mi? Karar iki yönlü bir kapı mı, tek yönlü bir kapı mı? Geri almanın maliyeti nedir?
• Hız uygun mu? Geri alınabilir kararı hızlı, geri alınamaz olanı yavaş mı veriyorum; tersini değil?
• Yeterince geç mi? Geri alınamaz bağlanma, bilginin en fazla olduğu, sorumlu biçimde ertelenebilecek en son anda mı yapılıyor?
• Sınır mümkün mü? Karar, onu yerel ve dolayısıyla daha ucuza geri alınabilir kılan bir sınırın ya da katmanın arkasına yerleştirilebilir mi?
• Orantılı mı? Eklenen geri alınabilirlik bedeline değiyor mu, yoksa hiç gerçekleşmeyecek bir duruma karşı esneklik mi inşa ediyorum?
• Kayda geçirildi mi? Geri alınamaz kararda varsayım, alternatifler ve gerekçe not edildi mi?
• Tetikleyici belirlendi mi? Sonraki bir ekip, bu kararın hangi koşulda yeniden alınması gerektiğini biliyor mu?

Bu soruları cevaplayabilen kişi geleceği öngörmüş değildir; geleceği isabetle tahmin etmeye bağımlı olmaktan kendini kurtarmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Geri alınabilirlik, ertelemenin başka bir adı değil mi? Hayır. Erteleme, zamanı gelmiş bir karardan kaçar; geri alınabilirlik ise geri alınabilir kararları erken ve hızlı bile verir, yalnızca az sayıdaki geri alınamaz kararı en fazla bilgiyle verilebilecekleri ana kadar bilinçli olarak açık tutar. Fark ayrımın kendisindedir: Her şey değil, hedefli olarak yalnızca geri alınamaz olan yavaşlatılır.

Bu, hiç planlama yapılmaması gerektiği anlamına mı geliyor? Tam tersine, bu bir planlama biçimidir. Tahmin edilmiş bir gelecek için değil, her geleceği kaldırabilme yetkinliği için planlanır. Bu çoğu zaman tek bir gidişata bahse girmekten daha az değil, daha fazla düşünmeyi gerektirir. Planlanan gidişat değil, uyarlanabilirliktir.

Her şeyi geri alınabilir inşa edip sınıflandırmadan kurtulamaz mıyız? Hayır. Her şeyi geri alınabilir inşa etmek o kadar pahalı ve karmaşıktır ki asıl amaç olan sadeliği yok eder; erken soyutlamayla aynı tuzak. Geri alınabilirlik “gerektiği kadar”dır. Değer, tam da sigortayı hak eden az sayıdaki kararı fark etmek ve geri kalanını bilinçli olarak sabitlemektir.

Geri alınamaz bir kararı nasıl tanırım? Geri almanın maliyetinden. Kendinize şunu sorun: Bu bir yıl sonra yanlış çıkarsa, geri almak için ne kadar şeyin değişmesi gerekir? Cevap yalnızca yerel bir noktayı ilgilendiriyorsa karar geri alınabilirdir; sistemin yarısını ya da harici kullanıcıları ilgilendiriyorsa değildir. Veri formatları, herkese açık arayüzler ve derinlere kök salmış yapılar tipik tek yönlü kapılardır.

Geri alınamaz bir kararın şimdi verilmesi gerekiyorsa ne olacak? O zaman verilir; ama yavaşça, incelenmiş alternatiflerle, sorumlu biçimde ertelenebilecek en son anda ve neye dayandığı kayda geçirilerek. Bazen görünüşte geri alınamaz bir karar bile bir sınır ya da katman aracılığıyla geri alınabilir bir karara dönüştürülebilir; kesin olarak bağlanmadan önce bunu aramaya değer.

Bunun yük ve ölçeklenme öngörüsüyle ilişkisi nedir? Ölçeklenme de çoğu zaman kesinlik değil, öngörüdür. Belirli bir yüke göre inşa etmek yerine ölçeklenmeye dair karar geri alınabilir tutulur: net sınırlar sayesinde daha sonra gerçekten ihtiyaç duyan parça ölçeklenir. Yalnızca bir hacmin sözleşmeyle sabitlendiği yerde bu, sağlam biçimde dayanılabilecek bir kesinliktir.

İleri okuma

• On yıl sonra hâlâ çalışan yazılım: Ömür boyunca değiştirilebilirliğin neden asıl ölçüt olduğu; geri alınabilirlik onun aracıdır.
• Yazılım projeleri gerçekte neden başarısız olur: Madalyonun öbür yüzü: Kararlar, anlaşılmadan önce geri alınamaz hâle geldiğinde neler olur.
• Erken soyutlama neden karmaşıklık yaratır: Geri alınabilirliğin israf edilmiş esnekliğe dönüştüğü sınır.
• Modüler monolit mi, mikroservisler mi ve Kesintisiz veritabanı migrasyonları: Uygulamadaki geri alınabilirlik olarak sınırlar ve geri alınabilir adımlar.

Temelinde Batunet Engineering Method yatar: geleceği öngörmek değil, değişikliği ucuz tutmak; geri alınabilir olana erken, geri alınamaz olana geç ve bilinçli olarak karar vermek.

Son mühendislik ilkesi

Öngörü şanslı olanı ödüllendirir; geri alınabilirlik ise temkinli olanı. Tahmin edilmiş bir geleceğe göre inşa edilmiş bir sistemin kaderi tahminin isabetine bağlıdır ve tahmin yürütmek bir mühendislik erdemi değildir. En pahalı kararları yeterince bilgi edinilene kadar geri alınabilir kalan bir sistem ise başarısız olmadan yanılabilir. Bu yüzden geri alınabilirlik, bilinmeyen bir geleceğe verilen daha olgun cevaptır: Haklı çıkmayı değil, yalnızca kendini düzeltebilmeyi gerektirir. Ve ikincisi sizin elinizdedir.

Geleceği öngöremezsiniz. Yalnızca öngörmüş olmanıza gerek kalmayacak şekilde inşa edebilirsiniz ve şans ile mühendislik ustalığı arasındaki fark tam olarak budur.